تب برفکی، بیماری ویروسی بسیار مسری و حادی است که به دامهای اهلی، زوج سُمیان، به ویژه گاوهای شیری سرایت میکند. شماری از جانوران غیر اهلی نیز میتوانند ناقل این بیماری باشند و در شرایط خاص جغرافیایی، به انتقال آن از سرزمینی به سرزمین دیگر کمک کنند.
بیماری تب برفکی در دامهای جوان میتواند تلفات بار بیاورد، و برخی سویه های آن نیز به مرگ گاوهای بالغ می انجامد، اما زیان اقتصادی سنگین این بیماری، درصد بالایی از جمعیت گله است که به این ویروس آلوده میشوند.
گاوهای درگیر تب برفکی حجم بالایی از ویروس را در محیط می پراکنند، و پس از بهبودی میتوانند این ویروس را تا ۲ سال با خود حمل کنند.
ویروس تب برفکی به آسانی از دام آلوده به دیگر بخش های دامداری منتقل میشود، و از راه غیرمستقیم نیز با کارکنان دامداری، لباس کارگران، و وسایل نقلیه میتواند به دیگر دامداری ها منتقل گردد.
شیر، گوشت، و سرم خون دام آلوده نیز میتوانند ویروس تب برفکی را منتقل نمایند.
در شرایط خاص آب و هوایی، این ویروس همراه باد، و جریان هوا می تواند به نقاط دوردست سفر کند. در یک مورد در انگلستان (سال ۱۸۹۱) هنگامی که یک مزرعه پرورش خوک در منطقه Brittany به تب برفکی دچار شد، ویروس به یک دامداری در جزیره ای ۵۲ کیلومتر دورتر < Wight Isle> منتقل گردید (NADIS -سرویس ملی اطلاعات بیماری-
های دام- انگلستان).
زیان مالی سنگینی که از بیماری تب برفکی به دامداریها میرسد شامل:
- از دست رفتن تولید شیر (گاهی تا پایان عمر گاو)از مخلوط تشویقیها با آجیلها، دانه
- از دادن مواد لبنی و گوشت اجتناب کنید.
- هزینه های درمان و پاکسازی
- هزینه های جانشین کردن گاوهای حذف شده
- بیماری ورم پستان مزمن در برخی از گاوها
- سقط جنین
- ناباروری دائمی
- بیماری لنگش مزمن
- در برخی گاوها بیماری مزمن قلبی
در سال ۰۲۲۱ ،زیان مالی شیوع بیماری تب برفکی در انگلستان به ۳ بیلیون پوند رسید، و ۵/۳ میلیون دام برای کنترل و ریشهکن کردن بیماری کشتار شد.
آسیب پذیری گله های گاو شیری
گاوهای شیری، در برابر ویروس تب برفکی آسیب پذیرتراز دیگر جانوران هستند، و شدت بیماری آنها نیز بیشتر است. راه معمولی ورود ویروس به درون بدن گاو، دستگاه تنفس است. بافت های نرم سقف دهان (کام) و حلق، نخستین بخش بدن هستند که ویروس در آنجا پرشمار می شود، و در دهان و بینی دام آلوده پابرجا میگردد. ویروس سپس به شش ها راه مییابد و عفونت به کیسه های هوایی، که کار جذب اکسیژن و دفع گازکربنیک را انجام میدهند، منتقل میشود (PMC).
نشانه های بیماری
- جاری شدن بزاق از لب و دهان (زخم زبان و دهان)
- لرزش بدن
- کاهش تولید شیر
- تاول و زخم کف پا (جایی که پوست و بخش شاخی سم به هم میرسند)
- تاول های روی پستان و سرپستان
- تب شدید (۲ تا ۳ درجه سانتیگراد)
دوره کمون ویروس درون دهان گاو میتواند ۲ تا ۱۴ روز باشد.
شدت بیماری به عواملی مانند سویه ویروس، تراکم ویروس به هنگام آلودگی، سن، و نژاد گاوها، و نیز سطح ایمنی میزبان، بستگی دارد.
آسیب شناسی ویروس تب برفکی
ویروس تب برفکی، ویروسی است با RNA تک رشته ای، با قطر ۲۵ تا ۳۰ نانومتر، با شکل ۲۰ وجهی، از خانواده Picornaviridae شامل ۲ گونه متفاوت «انتروویروس» و «رینوویروس» است که بیماری های تنفسی پدید می آورند، در برابر مواد شیمیایی، فیزیکی، و دیگر عوامل محیطی مقاوم هستند و برای نابود کردن آنها می باید از مواد ضدعفونی کننده قوی ضدویروس بکار برده شود.
این خانواده ویروسی (تب برفکی) دارای ۶۵ سویه شناخته شده، در ۷ سروتیپ بیماری است (O, A, C, Asia1, SAT1, SAT2, DAT3 که با منطقه جغرافیایی آنها ارتباط دارند). ویروس O بیش از دیگر سویه ها در سطح جهانی شایع است. واکسیناسیون علیه یک سویه از ویروس تب برفکی، ممکن است دام را در برابر دیگر سویه ها، ایمن نسازد.
تلفات و ابتلا به بیماری تب برفکی
در صورت گرفتار شدن گله به بیماری تب برفکی، ابتلای بیماری و تلفات، بستگی به نوع دام، و سویه ویروس دارد. ابتلای به بیماریمی تواند ۱۰۰ درصد باشد، و همه جمعیت گله را بیمار کند، اما تلفات دام های بالغ اندک، و از ۱ تا ۵ درصد گله را ممکن است در بر بگیرد. دامهای جوان شاید تلفات بیشتری را تحمل کنند که پیامد التهاب قلب آنها است.
ویروس تب برفکی در محیط، نسبتاً با ثبات است، اما در برابر گرمای هوا و محیط اسیدی، یا قلیایی آسیبپذیر است(USDA).
غیرفعال کردن ویروس
برخی مواد ارگانیک، مانند کاه، پشم، فضولات، و فرآوردههای دامی، می توانند به ادامه زندگی ویروس تب برفکی کمک کنند.
پیشنهادهای Health Animal Terrestrial OIE ، وابسته به سازمان بهداشت جهانی برای غیرفعال کردن ویروس تب برفکی:
فرآورده های شیری:
پاستوریزه کردن شیر، ویروس تب برفکی را غیرفعال نمی کند. شیر و فرآوردههای آن میتوانند جانورانی که ضعف ایمنی دارند را آلوده کند.
برای مصرف انسان شیر و خامه میباید با پروسه UHT با دمای ۱۳۷ درجه سانتیگراد، به مدت ۲ ثانیه، و یا با روش پاستوریزه کردن با ۷۰ درجه سانتیگراد به مدت ۱۵ ثانیه، سالم سازی شوند.
اگر شیر با pH 7 یا بالاتر باشد روش پاستوریزه کردن را دوبار انجام دهید.
برای مصرف گوساله ها، می باید شیر را ۲ بار با روش دمای بالای کوتاه مدت، یا یک بار با یکی از روش های بالا همراه با حفظ pH پایین به مدت ۱ ساعت، سالم سازی کنید.
گوشت:
در سرما نگه داشتن، یا فریز کردن، سبب بقای ویروس تب برفکی می شود، و در گوشت، کبد، و خون دام کشتار شده بر جای می ماند. برای غیرفعال کردن ویروس تب برفکی در گوشت، می توان گوشت را با دمای ۷۰ درجه سانتیگراد، به مدت ۳۰ دقیقه، پخت.
گوشت بدون استخوان و نمک سود، میباید کاملاً خشک، و در دمای اتاق، تا هنگامی که خطر فاسد شدن پیش نیاید، نگهداری شود.
پشم (مو) و پوست (چرم):
این ها، میتوانند ویروس تب برفکی را، بسته به شرایط نگهداری یا فرآوری آنها، و سطح رطوبت و دمایی که انبار میشوند، از چند روز تا یک سال هم زنده نگه دارند. با شستشوی صنعتی، دود دادن، و کنترل دمای انبار میتوان ویروس تب برفکی را از بین برد.
واکسیناسیون
اگر با موفقیت انجام شود، به سیستم دفاع طبیعی بدن امکان میدهد که:
- عوامل بیماریزای مهاجم را زودتر و بهتر شناسایی کند.
- تولید آنتی بادی های ضد عامل بیماری زا، برای جنگ با بیماری زاها را سریعتر آغاز کند.
- خاطره مشخصات، و شیوه جنگیدن با بیماری زاهای جدید را در خود نگه دارد تا هرگاه در آینده، بار دیگر با آنها روبرو شود، سلول های مدافع بدن را، پیش از آنکه بیماری پدید آید، سریعتر به میدان جنگ بفرستد.
پیشینه
سیستم ایمنی به گونه ای آفریده شده است که برخی از سلول های آن بتوانند خاطره ها را در حافظه خود نگه دارند، ویژگی های عوامل بیماری زا را به یاد بیاورند، و از بدن محافظت کنند.
نخستین نوشته ای که ویژگی های بیماری تب برفکی در گاو، در آن بازگو شده است به پیرامون سال ۱۵۱۴ میلادی برمیگردد. ۴۰۰ سال پس از آن، در سال ۱۸۹۷ « Loeffler »و « Froesch »توضیح دادند که چگونه این ویروس می تواند دام را بیمار کند.
سازمان جهانی بهداشت دام، کشورهای جهان را در زمینه آلودگی به ویروس تب برفکی به ۳ رده تقسیم کرده است:
کشورهایی که بیماری تب برفکی (با واکسیناسیون، یا بدون واکسیناسیون) در آنجا حضور دارد.
کشورهای بدون آلودگی تب برفکی (همراه با واکسیناسیون).
کشورهای بدون آلودگی تب برفکی (بدون واکسیناسیون).
در حال حاضر، کشورهای استرالیا، زلاندنو، آمریکای شمالی و مرکزی، و کشورهای اتحادیه اروپا در شمار کشورهای بدون آلودگی بدون واکسیناسیون هستند ، اما از آنجا که ویروس تب برفکی مرز نمی شناسد، گاهگاهی این بیماری به گونه ای پراکنده در برخی از این کشورها بروز میکند.
کشورهایی مانند برزیل و آرژانتین، که صادرات بزرگ گوشت دارند، در برخی مناطق کشور، بدون استفاده از واکسن، بیماری تب برفکی را کنترل کرده اند، و در دیگر مناطق کشور، برای کنترل بیماری از واکسن تب برفکی استفاده می کنند. هر سال پیرامون ۳ میلیارد دوز واکسن تب برفکی در جهان تولید می شود. با اینکه واکسن تب برفکی نمی تواند در دام ایمنی درازمدت یا همیشگی پدید بیاورد، و هنوز تا ایمن سازی کامل آن فاصله زیادی وجود دارد، اما استفاده درست و کارآمد ازاین واکسن می تواند خطر بروز بیماری را کاهش دهد.
تولید واکسن تب برفکی
واکسن های نسل اول تب برفکی از ویروس کشته شده تهیه می شدند، اما ممکن بود بیماری تب برفکی واقعی در دام پدید بیاورند. در سال ۱۹۷۰ دانشمندان پی بردند که میتوان واکسن تب برفکی را تنها با استفاده از یکی از پروتئین های ویروس تهیه کرد، اما می باید مقدار کافی از این یک پروتئین برای تهیه یک دوز واکسن در اختیار داشته باشند. بیشتر واکسن های تب برفکی که هم اکنون از آنها استفاده میشود، بر پایه غیرفعال کردن این ویروس تولید می شوند. برای غیرفعال کردن ویروس، می باید پروتئین های غیرساختاری (آنتیبادی ها) موجود در ویروس را از آن جدا کنند، آنگاه مواد کمکی، تثبیت کننده، و مواد نگهدارنده، به آن بیافزایند. در کشورهای غیراروپایی، واکسن تب برفکی از ویروس های غیرفعال شده ای تولید می شوند که در ماده رشددهنده ای از کلیه بچه موش آزمایشگاهی تکثیر میشوند. واکسن هایی که به این روش تولید می گردند هنوز کارایی ۱۰۰ % ندارند زیرا ممکن است برخی از پروتئین های غیرساختاری ویروس هنوز هم در واکسن بر جای مانده باشند. با همه این کاستی ها، سازمان جهانی بهداشت دام، همراه با سازمان های دامپزشکی، واکسیناسیون را ابزار موثری در کنترل بیماری تب برفکی پذیرفته اند. بقای ویروس در دام عفونت حاد تب برفکی،۱ تا ۲ روز پس از آلوده شدن گاو به ویروس و راه یافتن آن به درون سلولهای میزبان پدید میآید و ۸ تا ۱۴ روز پس از آن ناپدید می شود. ویروس، پس از راه یافتن به درون سلولهای بدن گاو، سلول آلوده بدن میزبان را وادار به کپی کردن سلول هایی همانند خود میکند. سلول آلوده میزبان، سرانجام منفجر میشود، و شمار عظیمی از ویروس های تازه به درون خون می ریزند. پس از پایان مرحله عفونت، بسیاری از گاوهای گله ممکن است به صورت حامل ویروس درآیند، بدون اینکه نشانه های بیماری در آنها دیده شود. پژوهشگران بر این باورند که هرچند گاوهای حامل، ویروس تب برفکی را با بزاق و تراوشات بینی، در گله می پراکنند، اما این ویروس ها نمی توانند به دیگر گاوها منتقل شوند. نکنه قابل توجه این است که گاوهایی که واکسینه شده اند نیز می توانند به صورت حامل ویروس تب برفکی در گله بمانند، اما احتمال انتقال ویروس از این گاوها به دیگر گاوهای سالم، و در شرایط طبیعی بسیار اندک است.
عوامل ناکارآمدی واکسن تب برفکی
موفقیت واکسیناسیون به عوامل زیر بستگی دارد:
- بار باکتریایی محیط، و تأثیر آن روی توان ایمنی گله
- یکسان بودن سویه واکسن با سویه ویروس در حال گردش در منطقه
- توانمندی سیستم ایمنی
- سالم بودن واکسن
- توانمندی واکسن در میدان (نه تنها در آزمایشگاه)
- استفاده درست از واکسن
- واکنش شدید دام (پاسخ شدید سیستم ایمنی، به واکسن)
- بدی تغذیه
- وجود عفونتهای همزمان
- کهنسالی، و فرسودگی سیستم ایمنی
- ناکافی بودن بار آنت یژن موجود در واکسن
- واکسینه کردن تنها بخشی از گله
بار میکروبی بیماریزای محیط
شمار، و نوع میکروارگانیزم های بیماریزا، در محیط دامداری می تواند روی توان سیستم ایمنی در برانگیختن پاسخ ایمنی به ویروسی که با واکسن به گاو تزریق شده است تأثیر منفی بگذارد. سیستم ایمنی اگر در یک زمان با چندین میکروارگانیزم بیماریزا )باکتری، ویروس، و …) درگیر باشد نمی تواند در رویارویی با یک عامل بیماری زای دیگر که در واکسن قرار داده شده است به خوبی عمل کند و سطح تیتر آنتی بادیاش در برابر واکسن به اندازه ای باشد که اگر بار دیگر با همان ویروس روبرو شود، بتواند به خوبی از بدن گاو محافظت نماید. در چنین شرایطی، گاوهایی که واکسینه هم شده اند اما تیتر آنتی بادی آنها به اندازه کافی نیست، در خطر گرفتار شدن به بیماری خواهند بود. بار میکروبی بیماریزای محیط، بستگی زیادی به مدیریت بهداشتی دامداری، به ویژه جمع آوری، انتقال، و خنثی سازی فضولات دامداری دارد.
یکسان بودن سویه واکسن، با سویه تب برفکی در گردش
متأسفانه ایمنی از یک سروتیپ ویروس تب برفکی، دام را در برابر دیگر سروتیپ ها ایمن نمی کند. به همین سبب، واکسن تب برفکی که برای دامداری بکار برده میشود، می باید دارای همان سروتیپی باشد که در منطقه دامداری شایع و در حال چرخش است، وگرنه ایمنی لازم برای دفاع از بدن، در دام پدید نمی آید. بیشتر واکسن هایی که در حال حاضر ساخته می شوند سروتیپ های O،A ، و Asia را به همراه دارند تا طیف گسترده تری از ویروسهای تب برفکی را پوشش دهند. بکار بردن واکسنی که چندین سروتیپ ویروس را در بر داشته باشد خطر شیوع بیماری در گله را کاهش می دهد.
توانمندی سیستم ایمنی میزبان
یکی از علل موثر نبودن واکسن تب برفکی، ناتوانی میزبان در واکنش مناسب به واکسن است. استرس های گوناگون، تراکم، نامناسب بودن بستر، استرس گرمایی، و رفتار نامناسب کارگران، از عواملی هستند که آسایش دلخواه دام را بر هم می زنند. تغذیه ناکافی و نامناسب، رقابت اجتماعی، و وجود عوامل بیماریزای گوناگون، نیز در برهم زدن آسایش گاو موثر هستند. گاو ناآسوده، دچار استرس میگردد، و سیستم ایمنیاش برای خنثی کردن استرس برانگیخته می شود. در چنین شرایطی، از کارایی سیستم ایمنی برای پاسخ به ویروس غیر فعال تب برفکی که در واکسن قرار داده شده است کاسته میگردد، و پاسخی که سبب ایجاد مقدار کافی آنتی بادی علیه واکسن باشد پدید نمی آید. در گوساله ها، که آنتیبادی های مادری هنوز در خون آنها فعال هستند، ویروس غیرفعال موجود در واکسن، به وسیله این آنتیبادی های مادری خنثی میشوند، و پاسخ ایمنی لازم به ویروس پدید نمیآید. گاوهای مسن، که سیستم ایمنی آنها فرسوده شده است نیز توان تولید آنتیبادیهای کافی برای مبارزه با ویروس تب برفکی را ندارند.
سالم بودن واکسن
واکسن تب برفکی بسیار بی ثبات است و می باید در زنجیره سرما نگهداری شود تا کارایی آن پابرجای بماند. حمل و نقل نامناسب واکسن، و شرایط بد نگهداری (شکسته شدن زنجیره سرما) به کیفیت واکسن آسیب میزنند. آزمایشهای انجام شده در دانشگاههای آرکانزاس، نوادا، و آیداهو (آمریکا) نشان دادهاند که به سبب مدیریت و انبارداری نامناسب توزیع کنندگان واکسن تب برفکی، از اثرگذاری واکسن ها کاسته شده است. در این پژوهشها پی برده شد که ۲۵ تا ۷۶ درصد یخچالهایی که واکسنهای دامی در آنجا نگهداری میشوند دمای مناسب برای نگهداری واکسن را نداشته- اند. افزون بر این، مدیریت نامناسب به هنگام تزریق واکسن در دامداریها، مانند واکسیناسیون به وسیله کسانی که آموزش و تجربه کافی در تزریق واکسن نداشته باشند نیز درکاهش اثرگذاری واکسن موثر است.
توانمندی واکسن در میدان (دامداری)
سطح آنتی ژنی که در واکسن قرار دارد می باید به اندازه ای باشد که اثرگذاری آن در ایمنی سازی قابل اطمینان باشد. فارماکوپه اروپایی دوز مناسب برای واکسیناسیون تب برفکی را «دوزی» می داند که ۵۰ %دامهایی را که با واکسن چالش داده میشوند ایمن کند.
استاندارد توانایی واکسن در فرمول میباید دست کم۳×PD50 باشد. در برخی از کشورها، مانند هند، واکسن تب برفکی را با توان ایمنی ۲ برابر استفاده میکنند (۶×PD50)تا از اثرگذاری آن مطمئن شوند .توانایی واکسن را با اندازه گیری سطح آنتی بادی هایی که پس از تزریق واکسیناسیون در خون دام میزبان پدید می آید می سنجند.
استفاده درست از واکسن
هر شکافی که در ایمنی کل گله به وجود آید، پنجره ای است به روی ویروسی که به خاموشی در گله در حال گردش است. ویروس تب برفکی میتواند از همین پنجره به کل گله گسترش یابد. یکی از گرفتاریها این است که معمولاً، و به دلایل گوناگون، بخشی از گله بدون واکسن تب برفکی میماند. شاید انجام واکسیناسیون ۱۰۰ درصدی در گله ممکن نباشد، زیرا به گاوهای بیمار، گاوهای آبستن سنگین، و گروهی از گوسالهها واکسن نمیزنند. برخی از مدیران دامداری ها نیز اعتقاد کامل به واکسن زدن ندارند، و یا اینکه به سبب هزینهای که می باید برای واکسیناسیون بپردازند آنها را از واکسیناسیون کل گله، و یا بخشی از گله، باز میدارد.
فرسودگی سیستم ایمنی به سبب کهنسالی
در گاوهای مسن، سیستم ایمنی به همان کارآیی گاوهای جوانتر نیست، و نمیتوانند پاسخ ایمنی مناسبی در برابر واکسن تب برفکی به وجود بیاورند. به همین سبب ممکن است بیش از دیگر گاوها در برابر ویروس تب برفکی شایع در منطقه، آسیب پذیر باشند. اینکه چگونه از گاوهای مسن گله در برابر بیماری تب برفکی دفاع کنیم، بستگی به شرایط محیطی، و کارآمدی مدیریت گله دارد.
گوساله ها
ضعف عملکرد واکسن در گوساله ها ممکن است در اثر وجود آنتی بادیهای مادری، که به وسیله آغوز به گوساله رسیدهاند باشد. آنتیبادیهای مادری میتوانند، آنتیژنهای موجود در واکسن را به عنوان یک عامل بیگانه، خنثی کنند، و از بدن گوساله بزدایند؛ پیش از اینکه آنتیژن بتواند پاسخ ایمنی گوساله را برانگیزد و آنتیبادیهای ویژه مبارزه با آنتیژن واکسن را شناسایی کند. گوسالهها اگر چندبار هم واکسینه شده باشند، هنوز در یک مقطع زمانی ممکن است در برابر عفونتزاها آسیبپذیر باشند زیرا واکسن، که عامل بیماریزای کشته، یا تضعیف شده را با خود دارد نمیتواند پاسخ ایمنی قوی در گوساله برانگیزد، اما عوامل عفونتزای موجود در محیط گوسالهدانی میتوانند خط دفاعی گوساله که به وسیله آنتیبادیهای مادری ایجاد شده است را بشکنند. آسیبپذیری گوسالهها، در فاصله زمانی که آنتیبادیهای مادری از دست رفتهاند، و بدن خود گوساله نیز هنوز توانایی بروز پاسخ ایمنی را به دست نیاورده است، بیشتر است. بهترین زمان برای واکسیناسیون گوسالهها یکسان نیست، و به تیتر آنتیبادی گاو مادر، و به مقدار آغوزی که گوساله جذب کرده است بستگی دارد. به همین سبب نمیتوان مناسبترین زمان برای واکسن زدن به گوسالهها را معین کرد، مگر اینکه پیش از واکسیناسیون، تیتر آنتیبادیهای بدن گوساله اندازه گیری شود.
زیان مالی
زیان مالی که بیماری تب برفکی می تواند به یک دامداری بزند بسیار بیشتر از آن است که مدیران برخی از دامداری ها گمان می کنند. زیان مالی که در اثر شیوع بیماری تب برفکی به دامداری وارد می شود، حتی اگر بخش کوچکی از گله گرفتار بیماری آشکار شده باشد بی اندازه سنگین است و می تواند دامداری را با بحران مالی روبرو سازد. در کشورهایی که درآمد ارزی بالایی از صادرات دام به دست می آورند شیوع یک مورد بیماری تب برفکی می تواند برای مدتی دراز، صادرات دام و حتی فرآورده های دامی به خارج را به صفر برساند. کشورهایی که در اندیشه گسترش صنعت دامداری خود به بازارهای جهانی هستند، باید به هر بهایی شده باشد بتوانند این بیماری را، دست کم با کنترل مرزها و واکسیناسیون گسترده و کار آمد، کنترل کنند.
هزینه های واکسیناسیون: افزون بر بهای واکسن و هزینه تیم واکسیناسیون، هزینه های جانبی که دامداری ها ممکن است با آنها روبرو شوند می تواند بسیار گسترده باشد.
-کاهش تولید شیر، که گاهی ممکن است تا چند هفته پس از پایان دوره بیماری، هنوز هم ادامه داشته باشد.
– افزایش چشمگیر واکلی، و سقط، که بیشترین زیان مالی دامداری از واکسیناسیون تب برفکی را تشکیل می دهد. مدیران بسیاری از دامداری ها معمولا گمان می کنند که هزینه مالی اصلی که از واکسیناسیون تب برفکی به گاوداری تحمیل می شود همان هزینه ای است که از کاهش تولید شیر پدید می آید، در حالی که هزینه واکلی و سقط گاوها می تواند چند برابر هزینه کاهش تولید شیر باشد.