در سال های اخیر دامداران و دامپروران و طراحان دامداری های مدرن در پی ساخت استال های انفرادی بوده اند تا بستر مناسب و زیستگاه معقول برای دام فراهم سازند که به حداکثر نظافت سطح پوست دام و حداقل بیماری های دام برسند. حس آرامش در استال برای دام جزئی حیاتی در جایگاه های نگهداری دام در دامداری ها می باشد. دام باید فضای استال را بستری راحت و مناسب برای استراحت ببیند تا وارد آن شود. استال ها در زمان ساخت (دام شیری بالغ، دام خشک، گوساله) باید با معیار های استانداردی ساخته شوند تا باعث مجروح شدن دام در زمان ورود و خروج و خوابیدن در قسمت های استال نشود.
جایگاه آزاد (فری استال)
ساخت و استفاده از سیستم فری استال برای اولین بار در سال ۱۹۶۰ توسط دامداری به نام ادولف اوین در شمال غرب ایالات متحده به صورت ابتدایی انجام شد و هم اکنون در دامداری های نیمه صنعتی و صنعتی داخل کشور استفاده از فری استال رواج زیادی یافته است. فری استال سیستم استراحتگاه انفرادی برای انواع دام به ویژه گاو های بالغ می باشد. این جایگاه در دامداری سیستمی بین غرفه های انفرادی دام و استراحتگاه های گروهی می باشد. در سازه های مسقف دامداری استفاده از این سیستم (فری استال) را می توان به خوابگاه های تشبیه کرد که تعداد زیادی بستر نگهداری دام (تخت خواب) در کنار هم چیده شده است و دام ها می توانند برای ایستادن و خوابیدن و استراحت کردن وارد آنها شوند. جایگاه انفرادی (فری استال) بستری پاکیزه، خشک و راحت برای دراز کشیدن دام های شیری و دیگر دام ها می باشد. استفاده از این سیستم نگهداری، دام ها را مقید و محدود یکجا ماندن نمی کند بلکه باعث راحتی بیشتر در زمان عبور مرور در سالن دامداری و رفاه بهتر نسبت به گذشته می شود. استراحت و دراز کشیدن گاو ها که بطور معمول شامل پنج دوره می باشد (نزدیک به ۱۰ ساعت استراحت) استاندارد ساخت یک فری استال را برای بالا بردن سطح بهداشت و نظافت و جلوگیری از بیماری و صدمات دام را تعیین می کند.
فضای ساخت فری استال
پس از ورود، نحوه نشستن و برخاستن دام در داخل فری استال از موارد اصلی طراحی فری استال می باشد. سه منطقه در فضای فری استال برای دام حتما باید در نظر گرفته شود:
- فضای بدن
- فضای سر
- فضای خیزش
در زمان دراز کشیدن دام داخل فری استال فضای اصلی استال را سر و بدن دام پر می کند. به همین دلیل طول و عرض فری استال و توجه به راحتی دام در زمان ساخت بسیار حائز اهمیت می باشد. فضای خیزش در داخل فری استال زمانی مهم می شود که دام قصد بلند شدن و ایستادن در فری استال را دارد. این یعنی دام فضای بیشتر از خوابیدن را برای بلند شدن در داخل استال را نیاز دارد.
نقشه وضعیت سر و بدن در زمان استراحت داخل فری استال
نقشه وضعیت خیز برداشتن داخل فری استال
نقشه وضعیت انتقال وزن به بخش انتهای فری استال
نقشه وضعیت بلند کردن بخش جلوی بدن داخل فری استال
نقشه وضعیت ایستادن کامل داخل فری استال
اهمیت اندازه فری استال و ابعاد بدنی دام شیری
دام هایی با نژاد های مختلف دارای وزن و اندازه های مختلفی در گله وجود دارند. از آنجا که اندازه ابعاد بدن دام نسبتی از هم دارند می توان ابعاد و فضای داخل فری استال را به صورت مناسب طراحی کرد. ابعاد یک فری استال استاندارد در ۳ اندازه طراحی می شود:
- برای تلیسه های زایش اول
- دام های شیرده
- دام های خشک با سایر نیاز های ویژه خوراک و تغذیه
ابعاد بدنی یک دام بالغ در داخل فری استال دامداری
| اندازه بدن گاو شیری | ابعاد (سانتیمتر) |
| نوک بینی تا دم | ۲۵۵ (۲۷۵ الی ۲۴۰) |
| طول محل استراحت | ۱۸۰ (۱۹۰ الی ۱۷۰) |
| عرض محل استراحت | ۱۳۰ (۱۳۵ الی ۱۲۰) |
| فضای خیزش به جلو | ۶۰ (۶۵ الی ۵۷) |
| طول گام در زمان بلند شدن | ۴۵ |
| ارتفاع پشت | ۱۵۰ (۱۶۰ الی ۱۴۵) |
| ارتفاع پشت در گاو های شکم اول | (۱۴۸ الی ۱۴۵) تا ۲۵% بیشتر |
| فاصله بین پا های جلو تا عقب | ۱۵۰ (۱۶۰ الی ۱۴۵) |
| ارتفاع شانه ها | ۱۵۰ (۱۶۰ الی ۱۴۰) |
| عرض استخوان لگن | ۶۵ (۵/۶۷ الی ۶۰) |
ابعاد بسیار مهم در زمان ساخت فری استال دامداری
| عرض فری استال | ۱۲۰ تا ۱۴۰ سانتی متر |
| ارتفاع میله گردنی تا روی بستر | ۱۱۵ سانتی متر |
| ارتفاع بستر از سطح زمین (بدون پوشش) | ۲۲ سانتی متر |
| تخته سینه که زیر میله گردنی و بطور مورب نصب می شود | ۱۰ سانتی متر |
| فاصله میله گردنی تا ابتدای چاله کود یا راهرو | ۱۷۵ سانتی متر |
| فاصله بیرونی لوپ تا ابتدای چاله کود یا راهرو | ۱۶ تا ۲۴ سانتی متر |
مزایای استفاده از فری استال دامداری
- استفاده بهتر و بهینه از فضای سالن دامداری و نگهداری از دام های بیشتر در تراکم بالا
- ۷۵% کاهش استفاده از بستر و پایین آمدن هزینه های تعویض و نگهداری آن
- کاهش نیروی کار انسانی جهت رسیدگی به دام ها
- رعایت بهداشت سطح پوست دام
- کاهش استرس دام و بیشتر شدن آرامش دام
- طراحی ساخت صحیح و علمی
- پایین آمدن عارضه و درد، له شدگی پستان و جراحات پستانک ها و صدمات پستان
- مصرف بهینه خوراک توزیع شده و کاهش پرتی علوفه در زمان مصرف
- افزایش ضریب بالای سلامت دام
- روند کامل استراحت و افزایش زمان نشخوار در دام
- بدلیل پایین آمدن استرس دام افزایش تولید شیر ۱۰ تا ۳۰ درصد
- کاهش سلول های بدنی و میکروبی موجود در شیر.
- یکی از مهم ترین مزایای استفاده از سیستم فری استال کاهش لنگش در دام و پایین آمدن چشم گیر هزینه های بالای درمانی و نگهداری دام می باشد. (تنها با مقایسه هزینه های درمانی لنگش و بیماری های سم و پای راس در سال نسبت به هزینه نصب سیستم فری استال، بسیاری از دامداران این روش نگهداری دام را برای کم کردن هزینه ها و سهولت کار در دامداری خود انتخاب کرده اند)
- مراقبت از پوست و تا حدودی کاهش بیماری های تولید مثل
- کاهش رطوبت بستر و پایین آمدن استرس گرمای در دام
- امکان شستشوی راحت بستر
- کارایی بسیار راحت کود جمع کن (اسکریپر کود) و بهره وری بهتر از آن
- مدیریت دقیق زمان خوراک و تغذیه دام
- کاهش ورم پستان
- کاهش تعداد کارگر
- در نهایت افزایش سود آوری برای دامدار و دامپرور
مشخصات فنی لوله مورد استفاده در تولید فری استال
- ستون: لوله ۳ اینچ (ضخامت ورق ۳ میل)
- لوله خم اصلی: ۲.۳ شاخه لوله ۲ اینچ (ضخامت ورق ۲.۵ میل)
- لوله گردنی و لوله سینه ای: ۱.۴ اینچ (ضخامت ورق ۲.۵ میل)
- اتصالات با بست و پیچ و مهره (قابل تنظیم و متحرک)
اجزاء و مشخصات فری استال
نرده گردن :
ایستادن صحیح و استقرار استاندارد دام در فری استال توسط نرده گردن انجام می شود. ریل ها ۴۵ تا ۳۰ سانتیمتر فضای جلو فری استال را پر کرده و امکان تغییر سایز را نیز دارد. و به دو صورت متصل به قسمت بالای جایگاه و آویزان بروی فری استال نصب می گردد.
بستر و کف فری استال :
اندازه کف استال ۱۵ سانتی متر می باشد و برای کاهش استرس دام حتما باید این اندازه رعایت شود. خشک بودن بستر استال باعث کاهش انگل و عدم تجمع عوامل بیماری زا می باشد. ماسه، کاه، خاک اره، تراشه چوب و مشبک های پلاستیکی و لاستیک های ضخیم برای بستر فری استال استفاده می شوند.
انواع فری استال
فری استال جلو بسته
- Stall partition: بخش جدا کننده استال
- Neck rail: لوله گردن گیر
- Support post: پایه نگه دارنده
- Brisket tube: تخته سینه گیر
- Mattress: تشک
- Rear curb: لبه جدا کننده استال از راهرو
- Grooved alky: راه رو مشبک
ساخت این فری استال به این گونه است که فضایی در جلو استال برای دام وجود ندارد به همین دلیل در زمان ساخت ۳۰ سانتی متر طویل تر از دیگر فری استال ها تولید می شود. (برای دامداری های که فضای کمی دارند پیشنهاد می شود)
فری استال جلو باز
- Stall partition: بخش جدا کننده استال
- Neck rail: لوله گردن گیر
- Support post: پایه نگه دارنده
- Brisket tube: تخته سینه گیر
- Mattress: تشک
- Rear curb: لبه جدا کننده استال از راهرو
- Grooved alky: راه رو مشبک
فضای باز جلوی استال این امکان را می دهد تا دام براحتی سر و بدم خود را داخل فری استال جای دهد. در بخش داخلی و بیرونی استال طراحی این گونه انجام شده که دام خیزش و ایستادن را به راحتی انجام می دهد. طول ساخت این استال کوتاه تر از دیگر انواع فری استال می باشد. (این نوع فری استال برای اکثر دامداری ها مناسب است)
فری استال سر به سر
- Stall partition: بخش جدا کننده استال
- Neck rail: لوله گردن گیر
- Support post: پایه نگه دارنده
- Brisket tube: تخته سینه گیر
- Mattress: تشک
- Rear curb: لبه جدا کننده استال از راهرو
- Grooved alky: راه رو مشبک
ساخت و طراحی این نوع فری استال به این گونه است که هر یک از دام ها داخل استال خود روبروی هم قرار دارند و می توانند از فضای خیزش یکدیگر استفاده نمایند. فاصله طول صورت دو دام از هم ۸۰ سانتی متر می باشد. استفاده از این نوع سیستم نگهداری برای دامداری ها و دامپروری های صنعتی بسیار مناسب می باشد. زیرا می توان از دام های بیشتری در تراکم بالا بهره برد.